Czy uczeń odbywający praktyki musi przejść szkolenie wstępne BHP? Sprawdź, jakie obowiązki ma pracodawca

Przyjmowanie uczniów na praktyki zawodowe to dla firmy nie tylko możliwość wsparcia młodych ludzi w zdobywaniu pierwszych doświadczeń zawodowych. To również szereg obowiązków związanych z zapewnieniem im odpowiednich warunków do nauki zawodu, w tym przede wszystkim bezpiecznych i higienicznych warunków wykonywania powierzonych czynności.

Jednym z pytań, które bardzo często pojawia się wśród pracodawców, jest:

Czy uczeń odbywający praktyki zawodowe musi przejść szkolenie wstępne BHP?

Odpowiedź brzmi: tak.

Przepisy dotyczące szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy wprost wskazują, że uczeń odbywający praktyczną naukę zawodu odbywa instruktaż ogólny przed dopuszczeniem do wykonywania pracy. Co więcej, uczeń musi również odbyć instruktaż stanowiskowy przed dopuszczeniem go do wykonywania pracy na określonym stanowisku.

Nie jest więc prawidłowe założenie, że skoro uczeń jest w zakładzie tylko na praktykach, można pominąć szkolenie BHP.

Wręcz przeciwnie – młoda osoba, która dopiero poznaje środowisko pracy, może potrzebować szczególnie dokładnego przygotowania do wykonywania powierzonych jej czynności.

Praktyka zawodowa to rzeczywiste środowisko pracy

Praktyczna nauka zawodu ma na celu przede wszystkim umożliwienie uczniowi wykorzystania wiedzy zdobytej w szkole w rzeczywistych warunkach pracy.

Przepisy dotyczące praktycznej nauki zawodu wskazują, że praktyki zawodowe organizuje się po to, aby uczniowie mogli zastosować i pogłębić zdobytą wiedzę oraz umiejętności zawodowe właśnie w rzeczywistych warunkach pracy. Praktyki mogą być organizowane u pracodawcy na podstawie umowy o praktyczną naukę zawodu zawartej pomiędzy szkołą a pracodawcą.

A rzeczywiste środowisko pracy oznacza również rzeczywiste zagrożenia.

Uczeń może mieć kontakt z:

• maszynami i urządzeniami technicznymi,
• elektronarzędziami,
• narzędziami ręcznymi,
• substancjami chemicznymi,
• czynnikami szkodliwymi,
• czynnikami niebezpiecznymi,
• ruchem pojazdów i wózków,
• instalacjami elektrycznymi,
• hałasem,
• pyłami,
• wysoką lub niską temperaturą,
• pracą na wysokości,
• śliskimi powierzchniami,
• transportem ręcznym,
• innymi zagrożeniami charakterystycznymi dla konkretnego zakładu.

Dlatego samo przekazanie uczniowi programu praktyk czy wskazanie opiekuna praktyk nie zastępuje odpowiedniego przygotowania BHP.

Szkolenie wstępne BHP – co właściwie oznacza?

Szkolenie wstępne BHP jest przeprowadzane w formie instruktażu i obejmuje dwa podstawowe elementy:

1. instruktaż ogólny,

2. instruktaż stanowiskowy.

Taką konstrukcję szkolenia wstępnego określa rozporządzenie w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy.

W przypadku ucznia odbywającego praktyczną naukę zawodu oba te elementy mają bardzo duże znaczenie.

1. Instruktaż ogólny – pierwsze zapoznanie z zasadami BHP

Instruktaż ogólny ma na celu zapoznanie uczestnika szkolenia z podstawowymi zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy.

Uczeń powinien dowiedzieć się między innymi:

• jakie podstawowe przepisy BHP obowiązują w zakładzie,
• jakie są podstawowe zasady bezpiecznego zachowania w miejscu pracy,
• jak należy postępować w przypadku zagrożenia,
• jak reagować w przypadku wypadku,
• jakie są podstawowe zasady udzielania pierwszej pomocy,
• jakie zasady ochrony przeciwpożarowej obowiązują w zakładzie,
• gdzie znajdują się drogi ewakuacyjne,
• gdzie znajdują się wyjścia ewakuacyjne,
• gdzie znajduje się sprzęt przeciwpożarowy,
• gdzie znajduje się apteczka,
• do kogo należy zgłosić wypadek, awarię lub inne zagrożenie.

Instruktaż ogólny powinien odbyć się przed dopuszczeniem ucznia do wykonywania pracy. Przepisy wymieniają uczniów odbywających praktyczną naukę zawodu wprost wśród osób zobowiązanych do odbycia takiego instruktażu.

To bardzo ważne, ponieważ uczeń rozpoczynający praktykę często po raz pierwszy styka się z konkretnym zakładem pracy.

Może znać podstawowe zasady BHP ze szkoły, ale nie musi znać zasad obowiązujących w danym przedsiębiorstwie.

2. Instruktaż stanowiskowy – jeszcze ważniejszy element szkolenia

Instruktaż ogólny to jednak dopiero pierwszy etap.

Uczeń, który ma wykonywać określone czynności na konkretnym stanowisku, powinien zostać również objęty instruktażem stanowiskowym.

Przepisy wprost wskazują, że instruktaż stanowiskowy przeprowadza się przed dopuszczeniem do wykonywania pracy na określonym stanowisku m.in. uczniowi odbywającemu praktyczną naukę zawodu.

Jego celem jest przygotowanie ucznia do bezpiecznego wykonywania konkretnych czynności.

Podczas instruktażu stanowiskowego należy omówić między innymi:

Charakterystykę stanowiska

Uczeń powinien wiedzieć, na czym polega praca wykonywana na danym stanowisku i jakie czynności będzie wykonywał.

Zagrożenia

Należy wskazać zagrożenia występujące podczas wykonywania pracy.

Nie chodzi wyłącznie o wymienienie ich z nazwy. Uczeń powinien rozumieć, w jaki sposób dane zagrożenie może doprowadzić do wypadku lub negatywnie wpłynąć na jego zdrowie.

Zasady bezpiecznej pracy

Instruktaż powinien pokazywać, jak prawidłowo wykonywać konkretne czynności.

Środki ochrony indywidualnej

Jeżeli na stanowisku wymagane jest stosowanie np. obuwia ochronnego, rękawic, okularów, ochronników słuchu czy innych środków ochrony, uczeń powinien wiedzieć, kiedy i w jaki sposób ich używać.

Maszyny i urządzenia

Jeżeli uczeń będzie korzystał z maszyn, urządzeń lub narzędzi, musi zostać zapoznany z zasadami ich bezpiecznej obsługi.

Szczególnie ważne jest wskazanie czynności zabronionych.

Uczeń powinien wiedzieć nie tylko co wolno zrobić, ale również czego absolutnie nie wolno robić.

Czy wystarczy szkolenie BHP przeprowadzone w szkole?

To bardzo częsta wątpliwość.

Uczeń może przecież mieć w programie nauczania tematykę związaną z bezpieczeństwem i higieną pracy. Czy w takiej sytuacji trzeba ponownie przeprowadzać instruktaż u pracodawcy?

Tak – należy rozróżnić wiedzę zdobytą w szkole od instruktażu dotyczącego konkretnego zakładu i stanowiska pracy.

Uczeń może posiadać wiedzę teoretyczną dotyczącą zasad BHP, ale nie oznacza to, że zna:

• układ konkretnego zakładu,
• obowiązujące w nim procedury,
• konkretne zagrożenia,
• zasady poruszania się po terenie firmy,
• sposób obsługi konkretnych maszyn,
• instrukcje obowiązujące na danym stanowisku,
• zasady korzystania z dostępnych środków ochrony,
• procedury postępowania w sytuacji awaryjnej.

Dlatego szkolenie BHP powinno być dostosowane do rzeczywistych warunków, w których uczeń będzie odbywał praktykę.

Czy każdy uczeń musi odbyć instruktaż stanowiskowy?

Jeżeli uczeń odbywa praktyczną naukę zawodu i ma wykonywać pracę na określonym stanowisku, odpowiedź jest jednoznaczna: tak.

Przepis § 11 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia w sprawie szkolenia w dziedzinie BHP wskazuje ucznia odbywającego praktyczną naukę zawodu wprost jako osobę, która musi odbyć instruktaż stanowiskowy przed dopuszczeniem do pracy na określonym stanowisku.

Co więcej, instruktaż stanowiskowy nie powinien być traktowany jako krótka rozmowa typu:

„Tutaj jest maszyna, proszę uważać.”

Prawidłowy instruktaż powinien rzeczywiście przygotować ucznia do bezpiecznego wykonywania pracy.

Instruktaż powinien być dostosowany do ucznia

W przypadku młodych osób szczególne znaczenie ma sposób przekazywania informacji.

Uczeń może nie mieć doświadczenia zawodowego i może nie potrafić prawidłowo ocenić ryzyka.

Dlatego instruktaż powinien być: zrozumiały, praktyczny i dostosowany do rzeczywistych warunków pracy.

Dobrym rozwiązaniem jest pokazanie uczniowi prawidłowego sposobu wykonywania czynności, a następnie pozwolenie mu na wykonanie jej pod nadzorem. Nie wystarczy przeczytanie instrukcji. Uczeń powinien rozumieć, dlaczego dana czynność musi być wykonana w określony sposób.

Czy instruktaż stanowiskowy kończy się sprawdzianem?

Tak.

Rozporządzenie wskazuje, że instruktaż stanowiskowy kończy się sprawdzianem wiedzy i umiejętności z zakresu wykonywania pracy zgodnie z przepisami i zasadami BHP. Sprawdzian stanowi podstawę dopuszczenia do wykonywania pracy na określonym stanowisku. Jest to niezwykle istotne.

Celem instruktażu nie jest bowiem samo przekazanie informacji, lecz upewnienie się, że osoba przystępująca do pracy rzeczywiście wie, jak wykonywać ją bezpiecznie.

Kto może przeprowadzić instruktaż stanowiskowy?

Instruktażu stanowiskowego nie może przeprowadzić przypadkowa osoba.

Zgodnie z przepisami przeprowadza go wyznaczona przez pracodawcę osoba kierująca pracownikami albo pracodawca, jeżeli posiadają odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie zawodowe oraz są przeszkoleni w zakresie metod prowadzenia instruktażu stanowiskowego.

Oznacza to, że pracodawca powinien zweryfikować, czy osoba wyznaczona do przeprowadzenia instruktażu spełnia wymagania.

Warto również pamiętać, że osoba prowadząca praktyczną naukę zawodu może mieć dodatkowe wymagania wynikające z przepisów o organizacji praktycznej nauki zawodu.

Czy trzeba sporządzić dokumentację szkolenia?

Tak.

Odbycie instruktażu ogólnego oraz stanowiskowego potwierdza się na piśmie w karcie szkolenia wstępnego. Dokumentacja powinna potwierdzać, że szkolenie rzeczywiście zostało przeprowadzone. Nie należy więc ograniczać się do ustnego poinformowania ucznia o podstawowych zasadach BHP. Prawidłowa dokumentacja jest ważnym elementem organizacji bezpiecznej pracy.

Co w przypadku, gdy uczeń zmienia stanowisko?

To kolejna kwestia, o której pracodawca powinien pamiętać. Instruktaż stanowiskowy odnosi się do konkretnego stanowiska i warunków wykonywania pracy. Jeżeli charakter wykonywanych czynności się zmienia, a uczeń zostaje skierowany do pracy w innym środowisku lub na innym stanowisku, należy każdorazowo przeanalizować, czy wymagany jest odpowiedni instruktaż stanowiskowy.

Nie należy zakładać, że instruktaż przeprowadzony przy rozpoczęciu praktyki automatycznie obejmuje wszystkie możliwe stanowiska i czynności.

A co w przypadku pracy z maszynami?

Tutaj należy zachować szczególną ostrożność.

Jeżeli praktyka odbywa się np. w:

• warsztacie mechanicznym,
• zakładzie produkcyjnym,
• stolarni,
• zakładzie budowlanym,
• serwisie samochodowym,
• magazynie,
• zakładzie gastronomicznym,
• laboratorium,
• gospodarstwie rolnym,

uczeń może mieć kontakt z urządzeniami i czynnikami stwarzającymi realne zagrożenie.

Przed rozpoczęciem wykonywania takich czynności powinien wiedzieć:

• jakie zagrożenia występują,
• jakie zabezpieczenia posiada maszyna,
• czego nie wolno robić,
• jakie środki ochrony stosować,
• jak postępować w przypadku awarii,
• kiedy należy przerwać pracę,
• komu zgłosić problem.

Uczeń nie powinien być dopuszczany do wykonywania czynności, których zasad bezpiecznego wykonywania nie zna.

Czy uczeń może wykonywać każdą pracę?

Nie.

Sam fakt odbywania praktyki nie oznacza, że uczeń może wykonywać wszystkie czynności dostępne na danym stanowisku.

Należy uwzględnić przede wszystkim:

• wiek ucznia,
• jego przygotowanie,
• program praktycznej nauki zawodu,
• rodzaj wykonywanych czynności,
• zagrożenia występujące w środowisku pracy,
• przepisy dotyczące prac wzbronionych młodocianym – jeżeli uczeń jest jednocześnie młodocianym pracownikiem,
• zasady organizacji praktycznej nauki zawodu.

W przypadku osób młodocianych przepisy wymagają szczególnej uwagi, ponieważ zakres dopuszczalnych prac jest ograniczony ze względu na ochronę zdrowia i prawidłowy rozwój młodego człowieka.

Uczeń a młodociany pracownik – to nie zawsze to samo

Warto wyjaśnić jeszcze jedną ważną kwestię.

Uczeń odbywający praktykę zawodową nie zawsze jest pracownikiem w rozumieniu Kodeksu pracy.

Praktyka zawodowa ucznia może odbywać się u pracodawcy na podstawie umowy o praktyczną naukę zawodu zawartej pomiędzy szkołą a pracodawcą. Natomiast młodociany może odbywać praktyczną naukę zawodu w ramach przygotowania zawodowego na podstawie umowy o pracę. Przepisy dotyczące praktycznej nauki zawodu rozróżniają te sytuacje.

Dlatego przed rozpoczęciem praktyki warto dokładnie ustalić, na jakiej podstawie prawnej uczeń będzie przebywał u pracodawcy.

Ma to znaczenie dla zakresu obowiązków szkoły, pracodawcy oraz dokumentacji.

Kto odpowiada za organizację praktyki?

Praktyczna nauka zawodu jest organizowana przez szkołę, natomiast w przypadku praktyk zawodowych u pracodawcy odbywają się one na podstawie umowy zawartej pomiędzy dyrektorem szkoły a pracodawcą przyjmującym uczniów.

Nie oznacza to jednak, że pracodawca może pozostawić kwestie bezpieczeństwa wyłącznie szkole.

Jeżeli uczeń znajduje się w zakładzie pracy i wykonuje tam czynności związane z praktyczną nauką zawodu, należy zapewnić mu odpowiednie warunki bezpieczeństwa.

Współpraca szkoły i pracodawcy powinna być więc dobrze zorganizowana jeszcze przed rozpoczęciem praktyki.

Najczęstsze błędy pracodawców

W praktyce można spotkać kilka powtarzających się błędów.

„To tylko praktykant”

To jedno z najgorszych założeń.

Uczeń może być nawet bardziej narażony na wypadek niż doświadczony pracownik, ponieważ nie zna jeszcze środowiska pracy i nie potrafi właściwie ocenić wszystkich zagrożeń.

„Szkoła zrobiła szkolenie”

Samo szkolenie lub zajęcia BHP w szkole nie zastępują instruktażu dotyczącego konkretnego stanowiska u pracodawcy.

„Pokażemy mu tylko, jak się pracuje”

Pokazanie czynności jest elementem nauki, ale nie zastępuje prawidłowo przeprowadzonego instruktażu stanowiskowego.

„Podpiszemy dokumenty później”

To również bardzo ryzykowne podejście.

Instruktaż powinien zostać przeprowadzony przed dopuszczeniem ucznia do wykonywania pracy.

„Uczeń będzie tylko obserwował”

Jeżeli charakter praktyki powoduje, że uczeń przebywa w środowisku pracy, należy odpowiednio określić jego zakres czynności i zasady bezpiecznego przebywania na terenie zakładu.

Jak przygotować firmę na przyjęcie ucznia na praktykę?

Dobrym rozwiązaniem jest przygotowanie procedury jeszcze przed pierwszym dniem praktyki.

Pracodawca powinien między innymi:

1. Ustalić zakres praktyki

Warto wiedzieć dokładnie, jakie czynności uczeń będzie wykonywał.

2. Określić miejsce praktyki

Należy wskazać konkretne stanowiska, pomieszczenia i obszary, w których uczeń będzie przebywał.

3. Zidentyfikować zagrożenia

Trzeba przeanalizować, jakie zagrożenia występują w miejscu wykonywania praktyki.

4. Przygotować instruktaż ogólny

Uczeń powinien zostać zapoznany z podstawowymi zasadami BHP obowiązującymi w zakładzie.

5. Przeprowadzić instruktaż stanowiskowy

Instruktaż powinien być dostosowany do konkretnego stanowiska i rodzaju wykonywanych czynności.

6. Sprawdzić wiedzę ucznia

Instruktaż stanowiskowy kończy się sprawdzianem wiedzy i umiejętności.

7. Zadbać o dokumentację

Odbycie instruktażu należy odpowiednio udokumentować.

8. Zapewnić wymagane środki ochrony

Jeżeli charakter pracy tego wymaga, uczeń powinien mieć dostęp do odpowiednich środków ochrony.

Dlaczego nie warto traktować BHP ucznia jako formalności?

Bezpieczeństwo ucznia jest szczególnie ważne, ponieważ młoda osoba dopiero zdobywa doświadczenie.

Doświadczony pracownik często potrafi przewidzieć sytuację, która może doprowadzić do wypadku.

Uczeń może tego jeszcze nie potrafić.

Dlatego instruktaż powinien odpowiadać nie tylko na pytanie:

„Co masz zrobić?”

ale również:

„Dlaczego masz zrobić to właśnie w ten sposób?”

Dobrze przeprowadzony instruktaż może pomóc uczniowi wykształcić prawidłowe nawyki, które będzie wykorzystywał przez całą swoją przyszłą karierę zawodową.

Podsumowanie – czy uczeń musi mieć szkolenie wstępne BHP?

Tak.

Uczeń odbywający praktyczną naukę zawodu przed dopuszczeniem do wykonywania pracy powinien odbyć:

✅ instruktaż ogólny,
✅ instruktaż stanowiskowy,
✅ sprawdzian wiedzy i umiejętności po instruktażu stanowiskowym,
✅ zapoznanie z zagrożeniami występującymi na stanowisku,
✅ zapoznanie z zasadami bezpiecznego wykonywania pracy,
✅ odpowiednie przygotowanie do korzystania z maszyn, urządzeń i narzędzi, jeżeli są one wykorzystywane podczas praktyki,
✅ odpowiednie udokumentowanie odbycia szkolenia.

Przepisy są w tym zakresie jednoznaczne: uczeń odbywający praktyczną naukę zawodu został wprost wymieniony zarówno przy instruktażu ogólnym, jak i przy instruktażu stanowiskowym.

Dlatego pracodawca przyjmujący ucznia na praktykę powinien przygotować się do tego odpowiednio wcześniej i nie pozostawiać kwestii BHP na pierwszy dzień praktyki.

Bezpieczeństwo ucznia zaczyna się przed pierwszym dniem praktyki

Praktyka zawodowa ma być dla ucznia przede wszystkim okazją do zdobycia doświadczenia, poznania zawodu i nauczenia się prawidłowego wykonywania pracy.

Nie może jednak odbywać się kosztem bezpieczeństwa.

Dobrze przeprowadzony instruktaż BHP to nie zbędna formalność. To pierwszy krok do tego, aby młody człowiek nauczył się bezpiecznie funkcjonować w środowisku pracy.

Jeżeli Twoja firma przyjmuje uczniów na praktyki zawodowe, warto odpowiednio wcześniej zadbać o prawidłową organizację szkolenia BHP, dokumentację oraz przygotowanie stanowiska pracy.

Potrzebujesz pomocy w organizacji szkoleń BHP dla uczniów i praktykantów? Skontaktuj się z nami. Pomożemy przygotować szkolenie dostosowane do rodzaju stanowiska i zagrożeń występujących w Twojej firmie.

Podstawa prawna

• Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy – w szczególności § 8–12, dotyczące szkolenia wstępnego, instruktażu ogólnego i stanowiskowego oraz dokumentowania szkolenia.
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu – przepisy dotyczące organizacji praktycznej nauki zawodu u pracodawców.